19 - هر چيزى كه مفيد به حال انسانها است . 20 - حقيقتجوئى و جمال . 21 - عدم قناعت مقدّس به وضع موجود . 22 - عامل برين و موجود كامل و فيضبخش هستى كه خداوند متعال است . 23 - دين . سه عامل از عوامل فوق ( خدا - انسان - آنچه كه مفيد به حال انسانها است ) اساسىترين عوامل محرّك و ايجاد كنندهء كيفيّتهاى اوّليّه و ثانويه و هويّت اصلى و رويدادهاست . بقيّهء عوامل كه هر يك بعنوان عامل محرّك تاريخ مطرح شده است مربوط به بعدى از ابعاد انسانها است و نمىتوان حركت و شكل - پذيرى تاريخ را بهر يك يا چند عامل از آن عوامل نسبت داد . 1 - خدا - تأثير خداوندى در تاريخ ، مانند تأثير آن ذات اقدس در اجزاء و پديده‌ها و روابط عالم هستى است . موضوع و مادّه ( اجزاء و عناصر ) سازندهء تاريخ از انسان گرفته تا مصالح اهرام مصر و سدّ مأرب و سنگهاى تراشيده و حكّ شده و كتيبه‌ها و همهء آثار فكرى و عضلانى بشرى كه در نمودى فيزيكى نقش بسته و آيندگان را در جريان سرگذشت گذشتگان قرار داده است ، همه و همه مخلوقات خداوندى هستند از طرف ديگر تفكَّرات و اراده‌ها و تصميمها و اكتشافات و جهشها و به كار افتادن همّتهاى عالى و بفعليّت رسيدن انواع استعدادها كه موادّ تشكيل دهندهء تاريخ مىباشند ، همه و همه مستند به خدا مىباشند ، حتّى مبادى كارهاى اختيارى انسانها و نقشى كه آن كارها در صحنهء محسوس و معقول بوجود مىآورند و نتايجى كه مانند معلولها از آن كارهاى اختيارى بظهور مىپيوندد ، همهء آنها نيز مستند به خدا است ، جز توجيه شخصيّت براى « نظاره و سلطه بر دو قطب مثبت و منفى كار » كه حقيقت اختيار است و مدار سعادت و شقاوت و مسئوليّتها و ارزشهاى انسانى مىباشد . همان